Keçmişin səni daim izləyir!

1970-ci illərin sonları sovet məkanında paradoksal bir dövr kimi xarakterizə olunur. Zahirdə sabitlik, nizam və ideoloji harmoniya hökm sürsə də, cəmiyyətin daxilində görünməyən gərginlik və susdurulmuş xatirələr yaşayırdı. Bu dövrün belə mürəkkəb atmosferində çəkilən “Arxadan vurulan zərbə” filmi zahirən detektiv janrına aid olsa da, mahiyyət etibarilə insan yaddaşı, vicdanı və keçmişin insan həyatındakı təsiri haqqında düşündürücü bir ekran əsəridir.

Film SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi orqanlarının 60 illiyinə həsr olunmuşdur. Lakin bu ekran əsərini yalnız ideoloji və ya detektiv film kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Çünki süjetin daxilində bir neçə insanın psixoloji vəziyyəti, mənəvi dəyərləri və keçmişlə bağlı xatirələri incə şəkildə təqdim olunur. Film hadisələrin zahiri tərəfi ilə yanaşı, insanın daxili dünyasını da açmağa çalışır.

Süjet Əhməd Qəmərli adlı keçmiş məmurun cəsədinin tapılması ilə başlayır. Bu hadisə filmin dramatik xəttini hərəkətə gətirir və tamaşaçı tədricən hadisələrin səbəbini anlamağa başlayır. İlk baxışda adi bir cinayət hadisəsi kimi görünən bu ölümün arxasında isə daha mürəkkəb və köhnə bir tarix dayanır.

Əhməd Qəmərli obrazı sovet kinosunda tez-tez rast gəlinən prinsipial və məsuliyyətli dövlət adamı tipini xatırlatsa da, onun xarakteri daha dərin psixoloji qatlara malikdir. Qəmərli artıq aktiv mübarizə aparan insan deyil. O, keçmiş fəaliyyətindən uzaqlaşaraq sakit müəllim həyatı yaşayır. Lakin film göstərir ki, insan keçmişindən tam şəkildə ayrılıb yeni həyat qurduğunu düşünsə belə, keçmiş onu hər zaman izləyə bilər.

Filmin mühüm səhnələrindən biri Qəmərlinin Qurd Cəbrayılla təsadüfi qarşılaşmasıdır. Bu qarşılaşma süjetin əsas dönüş nöqtəsinə çevrilir. Qəmərli onu gördüyü anda dərhal tanıyır. Bu tanıma anı sadəcə iki insanın rastlaşması deyil, həm də keçmişin yenidən dirilməsi deməkdir. Burada məsələ şəxsi düşmənçilikdən daha geniş məna daşıyır. Bu, ideoloji və psixoloji yaddaşın yenidən oyanmasıdır. Film bu səhnə vasitəsilə maraqlı bir fikri irəli sürür: insanın keçmişi heç vaxt tam şəkildə bağlanmır, o sadəcə bir müddət susur.

Qurd Cəbrayıl obrazı filmdə sıradan bir cinayətkar kimi təqdim olunmur. O, gizlənmiş və unudulduğu düşünülən keçmişin simvoludur. Ad dəyişə bilər, həyat tərzi dəyişə bilər, amma insanın mahiyyəti dəyişmir. Bu baxımdan Qurd Cəbrayıl obrazı keçmişin insan həyatında yenidən ortaya çıxmasını simvolizə edir. Onun davranışlarında həm təhlükə, həm də daxili gərginlik hiss olunur. Xüsusilə tutulduqdan sonra baxışlarında görünən qorxu və təkəbbür onun daxili dünyasını sözsüz şəkildə ifadə edir.

Əhməd Qəmərli və Qurd Cəbrayıl obrazları bir-birinə zidd iki psixoloji xətti təmsil edir. Qəmərli sakit və daxili gərginliyi ilə diqqət çəkən bir obrazdırsa, Cəbrayıl aktiv və təhlükəli dinamikanın simvoludur. Bu iki obrazın qarşılaşması filmdə dramatik gərginliyi daha da artırır və süjetin ideyasını gücləndirir.

Filmin detektiv xəttini inkişaf etdirən əsas obraz isə Gündüz Kərimbəylidir. O, Qəmərlinin ölümünü araşdırmaq üçün Bakından rayona göndərilən müstəntiqdir. Gündüz hadisələri araşdırdıqca cinayətin sadə bir hadisə olmadığını anlayır. Onun digərlərindən fərqi yalnız faktları toplamaqla kifayətlənməməsidir. O, hadisələrin psixoloji və sosial tərəflərini də analiz edir.

Araşdırma zamanı Gündüz müxtəlif şəxslərin – Ziba, Cəbi, Safura və İmaş kimi personajların həyatına toxunur və onların davranışlarını diqqətlə müşahidə edir. Bu isə filmin sosial panoramasını genişləndirir və hadisələrin arxasında duran motivləri daha aydın göstərir.

Araşdırma dərinləşdikcə məlum olur ki, Qəmərlinin ölümü onun keçmiş fəaliyyəti ilə bağlıdır. Gündüz Qəmərlinin vaxtilə cəzasını verdiyi Qurd Cəbrayıl və onun dəstəsi haqqında məlumat əldə edir. Bu fakt hadisələrin əsl səbəbini üzə çıxarır. Araşdırma nəticəsində məlum olur ki, Qurd Cəbrayıl keçmişdə də bir insanı kürəyindən xəncərlə vuraraq öldürmüşdür. Bu detal filmin adının mənasını da daha aydın şəkildə izah edir.

Nəhayət, Gündüzün qurduğu plan və tələ nəticəsində Qurd Cəbrayılı tutmaq mümkün olur. Bu səhnə yalnız cinayətkarın tutulması deyil, həm də keçmişlə üzləşmənin simvolik nəticəsi kimi təqdim olunur.

“Arxadan vurulan zərbə” filmi tamaşaçıya sadə, lakin düşündürücü bir həqiqəti xatırladır: insan həyatında buraxdığı izlərdən qaça bilməz. Keçmişdə verilən qərarlar, görülən işlər və yaşanan hadisələr zaman keçsə belə insanın taleyinə təsir etməyə davam edir.

Film sanki tamaşaçıya belə bir sual ünvanlayır: insan doğrudanmı keçmişini geridə qoya bilir, yoxsa keçmiş sadəcə uyğun anı gözləyir?

Şüşəxanım Vəliyeva - Bakı Dövlət Universiteti  

Gülsüm Qasımova - Sumqayıt Dövlət Universiteti