Mərdimazar – mərdi məzara qoyan adam? Yoxsa başqa mənası var?
Azərbaycan dilində elə sözlər var ki, onları eşidən kimi mənasını anlayırıq, amma bir anlıq dayanıb düşünəndə sual yaranır: Bu söz niyə məhz belə yaranıb?
Belə sözlərdən biri də mərdimazardır.
Bu söz adətən başqalarına əziyyət verən, qəsdən problem yaradan, insanın rahatlığını pozan, xırda hiylələrlə başqasını bezdirən adam haqqında işlədilir. Məsələn, "O adam lap mərdimazardır" dedikdə, söhbət cəsur və ya mərd insandan yox, əksinə, başqasını incitməyi sevən birindən gedir.
Amma burada maraqlı sual yaranır: Sözün tərkibində mərd varsa, niyə mənfi məna daşıyır?
İlk baxışda görünən məna
Sözü hissələrə ayıranda belə görünür:
mərd + mazar
Buradakı mərd sözü hamımıza tanışdır. Cəsur, sözünün üstündə duran, etibarlı insan deməkdir.
"Mazar" isə çoxlarının ağlına məzar sözünü gətirir. Elə buna görə də xalq arasında belə bir izah yayılıb ki, guya mərdimazar – mərdi məzara aparan, mərdi öldürəcək qədər bezdirən adam deməkdir.
Bu izah maraqlı səslənsə də, dilçilər bunun elmi cəhətdən sübut olunmuş etimologiya olmadığını bildirirlər.
Bəs söz haradan gəlib?
Dil tarixini araşdıran mütəxəssislər hesab edirlər ki, mərdimazar sözü Azərbaycan dilinə fars dilinin təsiri ilə keçmiş mürəkkəb sözlərdən biridir.
Burada "mərd" komponenti,həqiqətən də, fars mənşəlidir və igid, cəsur kişi mənasını verir.
İkinci hissə isə bugünkü Azərbaycan dilində müstəqil işlənmədiyi üçün çoxlarına anlaşılmaz gəlir. Zaman keçdikcə söz bütöv şəkildə dilə keçib və insanlar onu məzar sözü ilə əlaqələndirməyə başlayıblar. Dilçilikdə buna xalq etimologiyası deyilir. Yəni insanlar tanımadıqları sözü özlərinə tanış olan başqa sözlə əlaqələndirirlər.
Xalq etimologiyası necə yaranır?
Bu təkcə mərdimazar sözünə aid deyil.
Dil tarixində çoxlu belə nümunələr var. İnsan beyni tanımadığı sözləri bildiyi sözlərə bənzədərək izah etməyə çalışır.
Mərdimazar da belə sözlərdəndir. "Mazar" hissəsi məzar sözünü xatırlatdığı üçün insanlar onu mərdi məzara qoyan kimi başa düşürlər. Halbuki bu daha çox xalq arasında yaranmış obrazlı yozumdur.
Maraqlıdır ki...
Bu gün mərdimazar dedikdə heç kim onun tərkibini düşünmür. Söz bütöv şəkildə qəbul olunur və başqasına rahatlıq verməyən adam mənasında işlədilir.
Dil də canlı orqanizm kimidir. Bəzən sözlərin ilkin mənası unudulur, yeni mənası isə yüz illərlə yaşayır.
Mərdimazar sözü göstərir ki, bir sözün bugünkü mənası ilə onun yaranma tarixi həmişə eyni olmur.
Mərd sözünün müsbət məna daşıması bizi çaşdırmamalıdır. Çünki mərdimazar artıq yüzillərdir ki, bütöv bir leksik vahid kimi işlənir və mənası da başqasını bezdirən, zərər verən adam kimi formalaşıb.
Bəzi sözlərin arxasında bütöv bir dil tarixi gizlənir. Mərdimazar da məhz belə sözlərdəndir: İlk baxışda sadə görünür, amma araşdırdıqca insanı dilin dərin qatlarına aparır.
Aysu Qədirli
Belə sözlərdən biri də mərdimazardır.
Bu söz adətən başqalarına əziyyət verən, qəsdən problem yaradan, insanın rahatlığını pozan, xırda hiylələrlə başqasını bezdirən adam haqqında işlədilir. Məsələn, "O adam lap mərdimazardır" dedikdə, söhbət cəsur və ya mərd insandan yox, əksinə, başqasını incitməyi sevən birindən gedir.
Amma burada maraqlı sual yaranır: Sözün tərkibində mərd varsa, niyə mənfi məna daşıyır?
İlk baxışda görünən məna
Sözü hissələrə ayıranda belə görünür:
mərd + mazar
Buradakı mərd sözü hamımıza tanışdır. Cəsur, sözünün üstündə duran, etibarlı insan deməkdir.
"Mazar" isə çoxlarının ağlına məzar sözünü gətirir. Elə buna görə də xalq arasında belə bir izah yayılıb ki, guya mərdimazar – mərdi məzara aparan, mərdi öldürəcək qədər bezdirən adam deməkdir.
Bu izah maraqlı səslənsə də, dilçilər bunun elmi cəhətdən sübut olunmuş etimologiya olmadığını bildirirlər.
Bəs söz haradan gəlib?
Dil tarixini araşdıran mütəxəssislər hesab edirlər ki, mərdimazar sözü Azərbaycan dilinə fars dilinin təsiri ilə keçmiş mürəkkəb sözlərdən biridir.
Burada "mərd" komponenti,həqiqətən də, fars mənşəlidir və igid, cəsur kişi mənasını verir.
İkinci hissə isə bugünkü Azərbaycan dilində müstəqil işlənmədiyi üçün çoxlarına anlaşılmaz gəlir. Zaman keçdikcə söz bütöv şəkildə dilə keçib və insanlar onu məzar sözü ilə əlaqələndirməyə başlayıblar. Dilçilikdə buna xalq etimologiyası deyilir. Yəni insanlar tanımadıqları sözü özlərinə tanış olan başqa sözlə əlaqələndirirlər.
Xalq etimologiyası necə yaranır?
Bu təkcə mərdimazar sözünə aid deyil.
Dil tarixində çoxlu belə nümunələr var. İnsan beyni tanımadığı sözləri bildiyi sözlərə bənzədərək izah etməyə çalışır.
Mərdimazar da belə sözlərdəndir. "Mazar" hissəsi məzar sözünü xatırlatdığı üçün insanlar onu mərdi məzara qoyan kimi başa düşürlər. Halbuki bu daha çox xalq arasında yaranmış obrazlı yozumdur.
Maraqlıdır ki...
Bu gün mərdimazar dedikdə heç kim onun tərkibini düşünmür. Söz bütöv şəkildə qəbul olunur və başqasına rahatlıq verməyən adam mənasında işlədilir.
Dil də canlı orqanizm kimidir. Bəzən sözlərin ilkin mənası unudulur, yeni mənası isə yüz illərlə yaşayır.
Mərdimazar sözü göstərir ki, bir sözün bugünkü mənası ilə onun yaranma tarixi həmişə eyni olmur.
Mərd sözünün müsbət məna daşıması bizi çaşdırmamalıdır. Çünki mərdimazar artıq yüzillərdir ki, bütöv bir leksik vahid kimi işlənir və mənası da başqasını bezdirən, zərər verən adam kimi formalaşıb.
Bəzi sözlərin arxasında bütöv bir dil tarixi gizlənir. Mərdimazar da məhz belə sözlərdəndir: İlk baxışda sadə görünür, amma araşdırdıqca insanı dilin dərin qatlarına aparır.
Aysu Qədirli