Mənəvi Ucalığın Yol Xəritəsi: "Müstəqim Ol!"
Müasir dünyanın səs-küyü, sürəti və maddiyyat yarışı bəzən bizə ən vacib olanı — öz daxili dünyamızı unutdurur. Belə məqamlarda klassik ədəbiyyatın hikmət dolu misraları ruhumuza bir növ "təcili yardım" kimi yetişir. Bu yazımızda klassik irsimizin ən qiymətli nümunələrindən biri olan və dürüstlüyü həyatın mərkəzinə qoyan bir nəsihətnaməni təhlil edirik.
"At riyâyı elden islâha çalış ahvâlini
Boşboğazlık etme ta’dil eyle kîl u kâlini
Sen ne dürlü saklayım dersen de sû-i hâlini
Hak Taâlâ senden a’lemdir senin ahvalini
Müstakîm ol Hazret-i Allâh utandırmaz seni
Haline şeytân güler gördükde sende gafleti
Üstüne güldürme öyle düşmen-i bed-sireti
Hâin olma ver emânetle cihâna şöhreti
Herkesin destindedir âlemde züll ü rıf’atı
Müstakîm ol Hazret-i Allâh utandırmaz seni
Zâmin olan ey Saîd erzâka Hâlikdir sana
Mâsivâye serfürû etmek ne lâyıkdır sana
Iztırâbı celb eden meyl-i alâikdır sana
Gayr için düşme lisân-ı nâsa yazıkdır sana
Müstakîm ol Hazret-i Allâh utandırmaz seni "
Diyarbakırlı Said Paşa
1. Daxili İslahat: Riyanı Tərk Etmək
Nəsihətnamənin mərkəzində dayanan ilk mesaj səmimiyyətdir. İnsanın özünü olduğundan fərqli göstərməyə çalışması (riya), əslində, onun daxili aləminin parçalanması deməkdir. Müəllif qeyd edir ki, insan öz "halını" islah etməli, yəni zahiri görüntüsündən daha çox mənəvi keyfiyyətlərinə vaxt ayırmalıdır. Çünki əsl həqiqət gizli qalmır; Yaradan bizim niyyətlərimizi bizdən daha yaxşı bilir.
2. Dilin və Niyyətin Təmizliyi
"Boşboğazlıq etmə, sözünü nizamla" tövsiyəsi bu gün də aktualdır. Artıq və faydasız danışıq (kîl u kâl) insanın həm vaxtını, həm də mənəvi enerjisini tükədir. Şair bizə xatırladır ki, insan sözünün sahibi olmalı, dediyi hər kəlmənin çəkisini bilməlidir. Bu həm də cəmiyyət içində etik bir davranış qaydasıdır.
3. Sınmaz İradə: Ruzi və İzzət-Nəfs
Nəsihətnamənin ən vurğulayıcı hissələrindən biri insanın iqtisadi və mənəvi azadlığı ilə bağlıdır. "Ruzini verən Yaradandır" fəlsəfəsi insanı başqalarının qarşısında kiçilməkdən qoruyur. Əgər bir insan ruzisinin yalnız zəhmət və İlahi təqdirə bağlı olduğuna inanarsa, o heç bir dünyəvi güc qarşısında əyilməz (serfürû etməz). Bu, fərdin öz mənliyini və ləyaqətini qoruması üçün ən böyük dayaqdır.
4. Nəticə: Müstəqim Olmağın Gücü
Bütün bəndlərin sonunda təkrarlanan "Müstəqim ol, Allah utandırmaz səni" ifadəsi bir həyat prinsipidir. "Müstəqim" , yəni doğru, dürüst, əyri yollara sapmayan deməkdir. Şeir bizə vəd edir ki, əgər sən öz yolunda dürüst olsan, müvəqqəti çətinliklər çəksən də, yekunda mütləq qazanacaqsan.
Yadda saxlayaq: İnsanın ucalması da, alçalması da onun əməllərindən və dürüstlüyündən asılıdır. Gəlin, bu qədim hikmətdən ilham alaraq, hər addımımızda dürüstlüyü rəhbər tutaq.
Qədirli Aysu
"At riyâyı elden islâha çalış ahvâlini
Boşboğazlık etme ta’dil eyle kîl u kâlini
Sen ne dürlü saklayım dersen de sû-i hâlini
Hak Taâlâ senden a’lemdir senin ahvalini
Müstakîm ol Hazret-i Allâh utandırmaz seni
Haline şeytân güler gördükde sende gafleti
Üstüne güldürme öyle düşmen-i bed-sireti
Hâin olma ver emânetle cihâna şöhreti
Herkesin destindedir âlemde züll ü rıf’atı
Müstakîm ol Hazret-i Allâh utandırmaz seni
Zâmin olan ey Saîd erzâka Hâlikdir sana
Mâsivâye serfürû etmek ne lâyıkdır sana
Iztırâbı celb eden meyl-i alâikdır sana
Gayr için düşme lisân-ı nâsa yazıkdır sana
Müstakîm ol Hazret-i Allâh utandırmaz seni "
Diyarbakırlı Said Paşa
1. Daxili İslahat: Riyanı Tərk Etmək
Nəsihətnamənin mərkəzində dayanan ilk mesaj səmimiyyətdir. İnsanın özünü olduğundan fərqli göstərməyə çalışması (riya), əslində, onun daxili aləminin parçalanması deməkdir. Müəllif qeyd edir ki, insan öz "halını" islah etməli, yəni zahiri görüntüsündən daha çox mənəvi keyfiyyətlərinə vaxt ayırmalıdır. Çünki əsl həqiqət gizli qalmır; Yaradan bizim niyyətlərimizi bizdən daha yaxşı bilir.
2. Dilin və Niyyətin Təmizliyi
"Boşboğazlıq etmə, sözünü nizamla" tövsiyəsi bu gün də aktualdır. Artıq və faydasız danışıq (kîl u kâl) insanın həm vaxtını, həm də mənəvi enerjisini tükədir. Şair bizə xatırladır ki, insan sözünün sahibi olmalı, dediyi hər kəlmənin çəkisini bilməlidir. Bu həm də cəmiyyət içində etik bir davranış qaydasıdır.
3. Sınmaz İradə: Ruzi və İzzət-Nəfs
Nəsihətnamənin ən vurğulayıcı hissələrindən biri insanın iqtisadi və mənəvi azadlığı ilə bağlıdır. "Ruzini verən Yaradandır" fəlsəfəsi insanı başqalarının qarşısında kiçilməkdən qoruyur. Əgər bir insan ruzisinin yalnız zəhmət və İlahi təqdirə bağlı olduğuna inanarsa, o heç bir dünyəvi güc qarşısında əyilməz (serfürû etməz). Bu, fərdin öz mənliyini və ləyaqətini qoruması üçün ən böyük dayaqdır.
4. Nəticə: Müstəqim Olmağın Gücü
Bütün bəndlərin sonunda təkrarlanan "Müstəqim ol, Allah utandırmaz səni" ifadəsi bir həyat prinsipidir. "Müstəqim" , yəni doğru, dürüst, əyri yollara sapmayan deməkdir. Şeir bizə vəd edir ki, əgər sən öz yolunda dürüst olsan, müvəqqəti çətinliklər çəksən də, yekunda mütləq qazanacaqsan.
Yadda saxlayaq: İnsanın ucalması da, alçalması da onun əməllərindən və dürüstlüyündən asılıdır. Gəlin, bu qədim hikmətdən ilham alaraq, hər addımımızda dürüstlüyü rəhbər tutaq.
Qədirli Aysu