Bir Əsrin Sualı: “Arşın Mal Alan” Bizə Hansı İctimai Həqiqətləri Danışır?

Azərbaycan professional musiqisinin memarı Üzeyir Hacıbəyovun 1913-cü ildə, tələbəlik illərində Şərq və Qərb mədəniyyətinin qovuşduğu Peterburqda ərsəyə gətirdiyi “Arşın mal alan” operettası, milli dramaturgiyamızın ən fundamental sütunlarından biridir. Mövzusunu Şuşanın real ictimai mühitindən, canlı məişətindən alan bu şah əsər, sadəcə bir sevgi hekayəsi deyil, dövrün donub qalmış feodal təfəkkürünə, qadını kölgədə saxlayan patriarxal zülmə qarşı vizual və akustik bir etiraz idi. Məhz bu daxili üsyankar ruhuna görə əsərin teatr səhnələrindən ağ ekrana keçid xətti böyük maneələr, sənət fədakarlıqları və tarixi təzadlarla zəngindir.
Əsər ilk dəfə 1913-cü ilin payızında Bakı tamaşaçılarına təqdim olunarkən, cəmiyyətin yeniliyə qapalı burjua təbəqəsi tərəfindən süngü ilə qarşılandı. Dövrün mətbuatı, xüsusən də "Kaspi" qəzeti əsəri gənc nəsli, xüsusilə də gənc qızları "əxlaqsızlığa sövq etməkdə" günahlandırırdı. Çünki əsərin təməlində dayanan azad seçim və bərabərlik ideyası köhnə idarəetmə və ailə modelini sarsıdırdı.
Digər tərəfdən, əsərin fəlsəfəsini düzgün anlamaq üçün Üzeyir bəyin öz qeydlərinə baxmaq kifayətdir. İllər sonra baş qəhrəman Əsgər obrazını mütərəqqi cəmiyyət carçısı kimi ideallaşdıranlara bəstəkarın cavabı kəskin olmuşdu. Hacıbəyov vurğulayırdı ki, Əsgər mahiyyətcə pragmatik bir tacirdir. Onun küçə-küçə gəzib qız axtarması romantik bir inqilab sevdası deyil, alacağı "malı" (yəni gələcək həyat yoldaşını) gözü ilə görüb seçmək istəyən tacir instinktidir. Müəllif bununla evlilik institutunda qadına bir əmtəə, alver predmeti kimi baxan burjua exlaqını satira atəşinə tuturdu.
Rza Təhmasibin 1945-ci il ekranlaşdırması müharibənin ağır, barıt qoxulu illərində, teatr estetikasının hələ kinoya güclü təsir etdiyi bir dönəmdə ərsəyə gəlmişdi. Film qara-ağ lentin gətirdiyi o mistik, klassik və nostaljik ab-havaya sahib idi. Hadisələr daha çox qapalı otaq şəraitində, teatr pərdəsini xatırladan dekorasiyalar fonunda cərəyan edirdi.1965-ci ildə Tofiq Tağızadə sükan arxasına keçəndə isə kino texnologiyası artıq tamamilə dəyişmişdi. Tağızadə hadisələri otaqların dar çərçivəsindən çıxararaq təbiətin qoynuna, Azərbaycanın mənzərəli məkanlarına daşıdı. Beləcə, arşınmalçının gəzdiyi küçələr, qızların seyr etdiyi mənzərələr rənglərin harmoniyası ilə canlanaraq əsl vizual ziyafətə çevrildi.
Son dərəcə reallığı, bənzərsiz musiqi dili və məzmununun dolğunluğu sayəsində “Arşın mal alan” bu gün də tamaşaçını heyran qoymaqda davam edir.  Zamanın, ideologiyaların və texnologiyaların dəyişməsinə baxmayaraq, bu ölməz ekran əsərləri Azərbaycan xalqının azadlıq fəlsəfəsini, tükənməz yumor hissini və milli kimliyini dünyaya vizual sənətin dili ilə bəyan edən ən böyük mədəniyyət abidəmizdir.